Hiểu lại về Tự do

Nhiều người trong chúng ta khao khát sự tự do. Nhưng nếu bạn hỏi 10 người, thì có lẽ sẽ nhận được 10 câu trả lời khác nhau về khái niệm tự do là gì. Đó có thể là nghỉ việc, đi du lịch, không có sếp, muốn làm gì thì làm...Nhìn chung đó là những hành động giải phóng bản thân khỏi những kìm kẹp, để làm những điều mà ta muốn. Nhưng theo tôi thì đó mới chỉ là những định nghĩa bề nổi. Ở trong ghi chép lần này, tôi muốn chia sẻ thêm góc nhìn của bản thân về sự "tự do", và làm thế nào để theo đuổi nó trong cuộc sống.

Để bắt đầu, hãy cùng nhìn lại một tư tưởng kinh điển của John Stuart Mill trong cuốn Bàn về tự do (1859). Ông cho rằng:

"Chỉ có một sự tự do xứng đáng với tên gọi, đó là tự do mưu cầu hạnh phúc riêng của ta theo cách riêng của ta, trong chừng mực ta không mưu toan xâm phạm đến hạnh phúc của người khác hoặc ngăn trở những nỗ lực của người khác đạt được hạnh phúc. Mỗi người là người bảo vệ chính đáng nhất cho sự lành mạnh của anh ta, dù là sự lành mạnh thân thể, tinh thần hay tâm linh. Loài người được hưởng lợi nhiều hơn bằng cách cho phép mỗi người sống hạnh phúc theo ý họ, hơn là bắt họ sống hạnh phúc theo ý những người xung quanh".

Những dòng tư tưởng ngắn gọn nhưng súc tích này có lẽ đã bao hàm gần như toàn bộ tư tưởng về tự do của triết gia người Anh. Với ông, cứ tự do hành động theo nhu cầu của chính ta, miễn là không gây hại cho người khác. Người nào để cho thế giới hoặc một phần của thế giới chọn lựa kế hoạch sống cho anh ta, thì người đó không cần có năng lực nào khác hơn năng lực bắt chước của loài khỉ.

Ngoài tự do về hành động, tự do trong tư tưởng cũng được ông đề cao. Ông quyết liệt trong việc bảo vệ ý kiến của người khác, dù rằng ý kiến đó có sai đi chăng nữa. Sở dĩ ông quả quyết như vậy, vì tin rằng loài người là sinh vật có khả năng tự sửa chữa sai lầm, để hướng tới điều đúng đắn. Do vậy nếu bịt miệng một người chỉ vì người đó có quan điểm khác thường, thì sẽ dẫn tới một khả năng nào đấy một tư tưởng tốt đã bị vùi lấp.

Cuốn Bàn về tự do của Mill chính là cuốn sách đầu tiên dẫn tôi tới những suy nghĩ nghiêm túc về chủ đề này. Sau một thời gian suy ngẫm, trải qua những va vấp thực tế, tôi bắt đầu ngộ ra hơn, tuy chậm nhưng mỗi lúc một ít và một sâu hơn. Theo tôi thì trong cuộc sống hiện đại của chúng ta, tự do sẽ gồm có 3 lớp chính.

Lớp thứ nhất: Tự do bị động

Nói đơn giản, đây là quyền tự do cơ bản nhất. Bạn có quyền không bị cưỡng bức bởi ai cả. Gọi là bị động, vì nó chống lại sự tác động của thế lực bên ngoài vào bạn. Tôi sẽ chia tự do bị động thành hai loại, là Vật lý và Tâm lý.

• Vật lý: Bạn không bị giam cầm, không bị thành nô lệ, hay đơn giản là không bị lừa sang Campuchia làm việc khổ sai.
• Tâm lý: Bạn không bị thao túng. Có bao giờ bạn làm một việc chỉ vì sợ người khác đánh giá, hay vì áp lực vô hình từ những người xung quanh? Đó là lúc bạn mất sự "tự do bị động".

Lớp thứ hai: Tự do chủ động

Nếu như tự do bị động ở phần trên là chống lại sự ảnh hưởng của bên ngoài để bảo vệ bản thân, thì tự do chủ động ở đây lại xuất phát từ nội tại bản thân, để bạn có nhiều lựa chọn tốt.

Tự do chính là có nhiều sự lựa chọn tốt. Rõ ràng nếu bạn chỉ có 1 lựa chọn, thì bạn đã kém tự do hơn rất nhiều so với khi có nhiều lựa chọn rồi. Và làm thế nào để có nhiều lựa chọn đây. Tất nhiên đó là bản thân bạn phải có giá trị nội tại.

Lớp tự do chủ động này tôi sẽ chia thành 3 phần:

• Sức khỏe
• Tài chính
• Tinh thần

Đầu tiên là Sức khỏe. Đây là tự do tối thiểu nhất. Hãy tưởng tượng bạn mắc sốt xuất huyết, phải nằm liệt giường trong 1 tuần không làm được gì. Hoặc nặng hơn, là bị đột quỵ và liệt nửa người vĩnh viễn. Trong các trường hợp này, rõ ràng bạn chẳng có lựa chọn nào ngoài việc nằm một chỗ và hầu như không thể làm gì. Tất cả sinh hoạt đều phải qua người chăm sóc. Do vậy, có sức khỏe tốt chính là điều kiện tiên quyết để hướng tới tự do trong cuộc sống.

Thứ hai, đó là tài chính. Có lẽ bạn không xa lạ với khái niệm tự do tài chính rồi, nhưng hãy hiểu đơn giản thế này. Xã hội hiện đại yêu cầu bạn phải tham gia rất nhiều loại hoạt động. Nào là ăn uống thực phẩm, đi lại, học tập, nuôi dạy con, khám chữa bệnh, ma chay hiếu hỉ...Mỗi hoạt động này lại yêu cầu một số tiền nhất định. Tiền không mua được mọi thứ, nhưng nó giúp bạn có nhiều lựa chọn. Có tiền, bạn có thể có quyền phân vân giữa cho con đi học trường công hay trường tư, cho bố mẹ khám bệnh bằng bảo hiểm hay bằng dịch vụ. Còn nếu không có tiền, thì rõ ràng lựa chọn của bạn chỉ có một. Do vậy, đừng xem nhẹ vấn đề về tự do tài chính.

Cuối cùng, theo tôi đó là tự do về tinh thần. Trong đời sống văn minh cao hiện nay, tinh thần cũng là một yếu tố rất quan trọng. Hiểu đơn giản, đây là cách mà bạn chọn cho mình 1 thái độ sống. Gặp cùng một sự việc, bạn sẽ diễn giải nó theo hướng tốt hay xấu? Khi gặp phải khó khăn hoặc cám dỗ, liệu bạn có thể đứng vững? Tinh thần và suy nghĩ của bạn có phải như một dòng chảy khai thông, hay là bị mắc kẹt và tắc nghẽn. Tự do về tinh thần sẽ giúp cuộc sống của chúng ta nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Nhưng tự do tinh thần chưa hẳn là tự do cuối cùng.

Lớp thứ ba: Tự do hiện sinh

Làm được 2 lớp tự do trên, vậy là bạn vừa không bị xiềng xích, vừa khỏe, vừa có tài chính, lại vừa có tinh thần tốt để làm bất kỳ điều gì mình muốn (miễn là không gây hại). Bạn dường như không bị trói buộc vào bất kỳ muộn phiền nào cả. Nhưng liệu đây có phải là cuộc sống bạn thực sự mong ước?

Ở đây tôi muốn nói rằng, tự do là điều tốt đẹp mà nhiều người trong chúng ta muốn hướng tới, nhưng nó cũng có cái giá của nó. Ở phần trước, tôi có đề cập về khái niệm sự lựa chọn. Không biết bạn có để ý không, nhưng sự lựa chọn nào cũng có cái giá của nó. Vậy thì, bạn sẽ phải chịu trách nhiệm cho sự lựa chọn của mình.

Ví dụ khi bạn chán việc và quyết định khởi nghiệp, bạn có thể tự do về tinh thần hơn, nhưng nếu khởi nghiệp thất bại thì đó là cái giá mà bạn phải chấp nhận. Bạn có thể tự do ăn đồ ngọt thỏa thích, nhưng cái giá là sự tăng cân và nguy cơ mắc bệnh tiểu đường. Bạn không thể đổ lỗi cho ai cả.

Tôi gọi lớp thứ 3 này là tự do hiện sinh. Ở đây xin trích dẫn lại tư tưởng của Sartre, một nhà triết học hiện sinh nổi tiếng người Pháp: "Tự do là khi bạn chấp nhận trách nhiệm tuyệt đối cho mọi lựa chọn của mình."

Không ai sống thay ta. Không ai lựa chọn thay ta. Không ai chịu trách nhiệm thay ta. Tự do là một gánh nặng mà không phải ai cũng đủ sức gánh vác. Nhưng chính vì ta có tự do, nên đời ta có ý nghĩa theo cách riêng.

Đến đây ta cần thừa nhận, tự do không phải dành cho mọi người. Vì tự do đòi hỏi một thái độ sống kỷ luật, và gánh vác một trọng trách khủng khiếp. Nó không hề nhàn hạ , vui vẻ vô lo vô nghĩ như chúng ta có từng định nghĩa ở đầu bài viết.

Nếu bạn chấp nhận thử thách để theo đuổi tự do, thì dưới đây là những lời khuyên dưới dạng gạch đầu dòng để chúng ta có thể luyện tập hàng ngày.

Về tự do bị động

• Kiểm tra xem có xiềng xích nào đang trói buộc bản thân
  Bạn có đang bị người khác ép làm việc trái pháp luật? Nếu có, thì hãy nhờ cậy sự trợ giúp của cơ quan chức năng.

Nhưng có một loại xiềng xích tinh vi hơn, đó là sự thao túng. Hãy rà soát lại các mối quan hệ của bản thân, từ người thân, bạn bè, đồng nghiệp. Có ai đang thao túng bạn qua hành vi và lời nói không. Hãy tỉnh táo để nhận ra.

Về tự do chủ động

• Rèn luyện sức khỏe
  Tập thói quen sinh hoạt và hoạt động thể thao lành mạnh. Duy trì tối thiểu 3 ngày luyện tập thể dục thể thao hàng tuần.

• Học về thông minh tài chính
  Các khóa học về quản lý tài chính cá nhân rất nhiều, đa phần là miễn phí nên tôi sẽ không đề cập sâu. Nhưng bạn hãy trả lời hai câu hỏi sau đây:
  • Nhìn vào vài tháng gần đây, số thu nhập của bạn có lớn hơn chi phí không?
  • Hãy kiểm kê lại những gì bạn sở hữu, có những gì giúp bạn sinh lời thụ động, như kiểu tiền tiết kiệm, chứng khoán, mô hình kinh doanh không?
    Nếu câu trả lời đều là có, thì chúc mừng bạn. Còn nếu là không, thì hãy đào sâu hơn tại sao lại không. Và cách để biến điều đó thành có như thế nào.

• Tự do về ý kiến và hành động
  Hãy thử làm những hành động mà trước nay bạn chưa từng dám làm
  • Hãy thử dơ tay phát biểu ý kiến trong lớp học
  • Hãy thử từ chối lời đề nghị của đồng nghiệp nếu bạn không muốn
  • Hãy thử đi về nhà trên một cung đường khác lạ trước này chưa thử
    Trên đây chỉ là những ví dụ. Bạn hãy rà soát bản thân, xem bản thân mình có những điều gì muốn làm mà chưa làm, muốn từ chối mà không nỡ từ chối trong cuộc sống hàng ngày. Không cần đao to búa lớn hay vĩ đại, chúng ta chỉ cần bắt đầu từ những điều nhỏ nhất.

• Tăng cường trải nhiệm
  Mỗi tuần duy trì kết nối với một người bạn, đọc mỗi tháng 1 cuốn sách, mỗi năm 1 địa điểm xa lạ. Khi trải nhiệm tăng, kiến thức tăng, thì thế giới quan của bạn cũng mở rộng. Từ đó, bạn có thể để bản thân đi tới bất cứ nơi nào mà trí tuệ của bạn có thể dẫn dắt tới. Thế giới quan càng rộng, thì lại đi được càng xa, và bạn lại càng tự do.

Về tự do hiện sinh

Nghĩ đơn giản là dám làm, dám chơi và dám chịu. Dám đầu têu làm trò thì dám bị người lớn phạt. Chịu trách nhiệm cho những thứ mình làm ra. Nếu chẳng may bị quở trách, thì dũng cảm nhận lỗi và đưa ra phương án khắc phục.

Chốt lại, tự do là trạng thái mà hầu hết con người chúng ta đều khao khát, nhưng tuy nhiên, nó cũng đi kèm với những cái giá mà chỉ có những người kỷ luật nhất, dũng cảm nhất mới có thể giữ lấy được. Nhưng vì ta chịu trách nhiệm với bản thân, nên cuộc đời của ta lại đáng sống và có ý nghĩa.