Suy Ngẫm Về Sự Học

Hà Nội, ngày 26/07/2026

Thân gửi bạn của tôi.

Bạn có quan tâm về việc học, điều này làm tôi rất mừng. Bạn có hỏi tôi rằng, liệu chỉ có học trong trường lớp có thầy cô theo kèm, theo một lộ trình có uy tín, thì mới được gọi là học? Và băn khoăn lớn hơn cả, đó là việc học có đảm bảo được sự "thành công" hay không, khi mà thực tế cho thấy những người thành công không hẳn là những người có bằng cấp đồ sộ nhất. Tôi chia sẻ những suy nghĩ của bạn, vì tôi quả thật cũng từng có những câu hỏi như vậy.

Tôi thường nhớ hồi còn nhỏ, bố mẹ hay hỏi là học xong chưa để mà đi ngủ. Lúc đó nghe tới từ học, tôi nghĩ ngay tới việc là phải ngồi vào bàn, bật đèn, đọc sách rồi làm một mớ bài tập được giao. Làm xong bài tập thì là "học" xong, giống như một cỗ máy đã hoàn thành xong nhiệm vụ của nó.

Rồi lớn lên, cái mà tôi quan tâm không phải là làm bài tập nữa, mà là học đại học nào, điểm TOEIC, IELTS, chứng chỉ khác ra sao? Tới lúc là sinh viên năm cuối, tôi cũng chỉ nghĩ việc học là như vậy thôi, là được điểm cao, là có được bằng cấp chứng chỉ gì đấy. Nhưng mà là để làm gì? Học tốt cấp 1 là để vào trường cấp 2 tốt. Học tốt cấp 3 là để vào trường đại học tốt. Và học tốt đại học là để làm gì? Lúc mới ra trường, tôi nghĩ đó là để có công việc tốt.

Tư duy như vậy thật sự đã giúp tôi đạt được nhiều thành tích trong quá trình học tập các cấp. Nhưng nó không giúp tôi trốn tránh được thực tại thêm nữa khi đã tới lúc ra trường. Nếu thật sự học chỉ dừng lại như thế, thì chẳng nhẽ chúng ta sẽ ngừng học khi ra khỏi ghế nhà trường sao. Và nếu mục tiêu cuối cùng là để có công việc tốt, vậy thì nếu có công việc không tốt là do ta đã học không tốt. Hoặc là nếu đã có công việc tốt, thì ta tự mãn rồi nghĩ là từ nay không cần phải học nữa? Dù là nghĩ theo hướng nào, việc học cũng là ngõ cụt.

Lúc đó tôi mới nhận ra rằng quan điểm của mình về việc học từ trước đến nay vẫn còn phiến diện. Có lẽ tôi sẽ gọi quá trình kể ở trên là "đào tạo", là vì tôi học tích lũy kiến thức dựa trên một khung được lên sẵn. Kết quả của hoạt động này, là sẽ được cấp một chứng chỉ, bằng cấp, hoặc đủ năng lực để làm một việc gì đó.

Nếu "đào tạo" mang tính thụ động, còn với học tập thì theo tôi, nó mang tính chủ động từ người học. Người học tìm tòi về những vấn đề quan tâm, nhằm thỏa mãn trí tò mò, để giải quyết một vấn đề gì đấy, mà không nhất thiết phải đạt được một bằng cấp hay chứng chỉ nhất định. Tựu chung lại chúng ta có thể đúc kết rằng, học là một quá trình tư duy chủ động và liên tục, hướng tới việc thấu hiểu chính mình, làm chủ bản thân và hòa hợp với xã hội.

Vấn đề tiếp theo là chúng ta nên học như nào đây? Nếu để có một lời khuyên cho bạn, thì tôi sẽ nói thế này. Hãy học tập có mục đích, và chọn đúng thầy cho mình.

Ở đây thì tôi rất tán thành với quan điểm thực dụng của John Dewey trong giáo dục (Learning by Doing). Chúng ta nên gắn việc học với một mục đích cụ thể. Có quá nhiều mục đích có thể liệt kê ra, nhưng theo tôi thì việc học của đa phần mọi người sẽ gồm 3 loại sau:

• Học để làm người
• Học để làm việc
• Học để thỏa mãn

Học để làm người. Mã gen của chúng ta vốn là người, nhưng cái cụm từ "làm người" ở đây không dừng lại ở mặt sinh học. Đó là khả năng lắng nghe, tự sửa mình, cư xử tử tế, và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của bản thân. Nếu không tu tập, thì dù có bằng cấp hay chức vị cao, con người có thể trở nên nguy hiểm và gây hại cho xã hội.

Học để làm việc. Đây chính là cách để bạn có thể sinh tồn và thích nghi trong thế giới hiện đại. Là thứ để bạn có thể làm việc, kiếm tiền để duy trì được cuộc sống cho bản thân và gia đình. Ngoài ra, nó giúp chúng ta hiểu về thế giới, xã hội mà chúng ta đang sống. Cách vận hành của chúng như nào, ứng dụng của nó ra sao, từ đó hình thành thế giới quan của chính mình

Học để thỏa mãn. Việc học này về cơ bản là để thỏa mãn những sở thích của bản thân, đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của mỗi người. Đó có thể là các kỹ năng đi đường bóng, leo núi, thêu thùa, nhiếp ảnh, âm nhạc...Việc học này giúp cho chúng ta trở nên có bản sắc hơn, khác biệt hơn, "người hơn", hơn là chỉ giống những chú robot được lập trình sẵn.

Từ những mục đích trên, bạn hãy phản tư lại bản thân. Xem mình thiếu cái gì thì bổ sung cái đó. Nhưng đừng lan man, mỗi giai đoạn chỉ nên tập trung vào 1 vài thứ cốt lõi để tu luyện thôi. Sau đó tìm đúng thầy để học. Đừng nghĩ phức tạp, thầy có thể là một cuốn sách, một video youtube, một người bạn, một đồng nghiệp, hoặc thầy cô ở trường lớp.

Hãy coi AI là một người bạn đồng hành, hoặc thậm chí là một người thầy, hỗ trợ chúng ta để quá trình học được nhanh chóng và thuận tiện hơn. Khi AI có thể trả lời mọi thứ, việc học không còn là để tích lũy thông tin, mà là để đặt câu hỏi đúng và kiểm chứng dữ liệu. AI xử lý được phần kiến thức, nhưng không thể thay thế phần học tập tự thân để tạo ra bản sắc.

Lời khuyên cuối cùng, hãy tư duy như một người non kinh nghiệm, khiêm nhường để trí óc luôn mở cho những ý tưởng và kiến thức mới. Vì suy cho cùng không ai là chuyên gia trong mọi lĩnh vực, và kể cả trong lĩnh vực chuyên môn thì cũng còn nhiều thứ mà chúng ta cũng chưa biết hết.

Và để giải đáp cho câu hỏi cuối mà bạn gửi tôi, rằng học có đảm bảo thành công hay không. Mong rằng từ giờ, bạn sẽ hiểu học là một loại kỹ năng không thể thiếu, nhưng ta không nên chấp niệm rằng học là phải dẫn tới thành công. Với những mọt sách như chúng ta, hãy coi đó là một thú vui, nhằm duy trì sự tò mò với thế giới. Có như vậy, thì học sẽ không phải một nghĩa vụ mà ta phải cay đắng rèn luyện nữa.

Chúng ta sẽ cùng nhau đàm đạo tiếp. Đừng quên hồi đáp bức thư này bằng những suy nghĩ của bạn nhé.

Thân mến.